از پارکاب اتوبوس تا قهوه‌خانه شاغلام
تهرانِ دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی؛ حوالی خیابان دماوند، ایستگاه قاسم‌آباد.
در آن روزگار، مردی بود که اهالی محل او را به نام «ممد سیاه» می‌شناختند؛ رئیس خط اتوبوس‌رانی فوزیه ـ تهران‌نو. مردی درشت‌خو و اهل قلدری که در جوانی، نامش با دعوا و زورگویی گره خورده بود.
گاهی پارکاب اتوبوس‌های قدیمی می‌ایستاد و به میل خود، راه بر هر که دلش می خواست می‌بست. مردم که خلق‌وخویش را می‌شناختند، جرئت نمی‌کردند با او دربیفتند. بسیاری ترجیح می‌دادند چیزی نگویند و بی‌سروصدا از کنارش بگذرند.
روایت تصویری: ایستگاه قاسم‌آباد
ایستگاه قاسم‌آباد — لحظه‌ای از تهران قدیم؛ جایی که ممد سیاه بر پارکاب اتوبوس ایستاده و راه را بر مسافران بسته است.
اما هر دستی را نمی‌توان با زور پس زد و هر سری را نمی‌توان به تحکم فرود آورد.
در همان حوالی، «حاج محمد فخاری» زندگی می‌کرد؛ از پهلوانان آن روزگار. مردی که زور بازویش با جوانمردی و غیرت همراه بود و در برابر حرف زور سر فرود نمی‌آورد.
روزی حاج محمد، با لباس کار، قصد سوار شدن به اتوبوس را داشت. ممد سیاه راه را بر او بست و به بهانه همان لباس، اجازه سوار شدن نداد.
حاج محمد زیر بار این تحکم نرفت.
مشاجره بالا گرفت و سرانجام کار به درگیری کشید؛ درگیری سختی که طی آن، حاج محمد گوش‌مالی محکمی به ممد سیاه داد.
روایت تصویری: گوش‌مالی سخت
گوش‌مالی سخت — وقتی حاج محمد زیر بار زور نرفت، درگیری بالا گرفت و ممد سیاه از پهلوان آن روزگار گوش‌مالی سختی خورد.
اما در تهران آن سال‌ها، بعضی اختلاف‌ها تنها در کوچه و خیابان حل‌وفصل نمی‌شد. قهوه‌خانه‌ها نیز برای خود جایگاهی داشتند؛ جایی برای معاشرت، غذا خوردن، قلیان کشیدن، کاریابی و گاه، نشاندن مردان خشمگین بر سر یک سفره.
یکی از این مکان‌ها، قهوه‌خانه «شاغلام» بود؛ در ضلع جنوبی میدان امام حسینِ امروزی.
سرانجام، همان‌جا و با وساطت شخص شاغلام، ماجرا به سازش و مسالمت رسید.
روایت تصویری: قهوه‌خانه شاغلام
قهوه‌خانه شاغلام — جایی برای میانجیگری؛ وقتی مردان خشمگین پای یک میز نشستند تا آتش نزاع فروبنشیند.
دعوا تمام شد.
اما چه کسی می‌دانست خاطره آن برخورد، سال‌ها بعد، در کجا و چگونه دوباره زنده خواهد شد؟
آن روز، نه حاج محمد و نه ممد سیاه، نمی‌توانستند تصور کنند که قصه این درگیری روزی از خیابان دماوند فراتر خواهد رفت و سر از حرم سیدالشهدا (ع) درخواهد آورد.
۰۲
پرده دوم · گذر سال‌ها
سال‌ها بعد؛ راهی که به کربلا رسید
روزگار گذشت.
سال‌ها از پی یکدیگر آمدند و رفتند. جوانی‌ها سپری شد، چهره‌ها دگرگون شدند و آدم‌ها هر یک راه خود را در زندگی پیمودند.
حاج محمد نیز سرانجام چشم از جهان فروبست.
در آن سوی مرزها اما، کربلا روزگار دیگری می‌گذراند.
عراق زیر سلطه صدام حسین بود؛ حاکمی که سخت‌گیری‌های حکومتش بر شیعیان و محدودیت‌های زیارت عتبات، راه رسیدن بسیاری از مشتاقان به حرم‌های مطهر را دشوار کرده بود.
در آن سال‌ها، زیارت کربلا به آسانی امروز نبود. نه از آن رفت‌وآمدهای گسترده خبری بود و نه هر عاشقی می‌توانست هر زمان که اراده کرد، خود را به آستان سیدالشهدا (ع) برساند.
برای بسیاری، کربلا آرزویی بود که سال‌ها در دل می‌پروراندند؛ آرزویی که گاه عمر می‌گذشت و مجال برآورده شدنش فراهم نمی‌شد.
در چنین روزگاری، فرصتی برای سفر فراهم شد و «آقا رضا»، به همراه جمعی از دوستان و هم رزمان دلباخته اباعبدالله (ع)، راهی کربلا شد.
سفری که قرار بود زیارتی عاشقانه باشد، اما در دل خود، دیداری داشت که هیچ‌کس از پیش انتظارش را نمی‌کشید.
کاروان به کربلا رسید و زائران، هر یک با شوقی در دل، راه حرم امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) را در پیش گرفتند.
گنبد و پرچم حرم امام حسین علیه‌السلام
کربلا؛ آستان سیدالشهدا (ع) — گنبد طلایی و پرچم سرخ حرم مطهر
در آن ایام، حرم‌های مطهر شب‌ها بسته می‌شدند و زیارت تنها در روشنایی روز و در ساعاتی محدود امکان‌پذیر بود.
برای زائری که پس از سال‌ها انتظار به کربلا رسیده بود، این فرصت کوتاه، غنیمتی گران‌بها به شمار می‌رفت.
آقا رضا نیز خود را به حرم امام حسین (ع) رساند.
روایت تصویری: چهل سال بعد؛ کربلا
چهل سال بعد؛ کربلا — آقا رضا در جوار حرم نشسته است؛ همان‌جا که سال‌ها بعد، گذشته دوباره به یاد آورده می‌شود.
۰۳
پرده سوم · ملاقات ناخواسته
دستی بر شانه، نامی از گذشته
کنار ضریح مطهر نشسته بود؛ غرق در ذکر و زیارت.
گویی در آن لحظات، دلش از هیاهوی جهان فاصله گرفته بود. در نزدیکی ضریح، آنجا که فاصله میان اشک و دعا گاه به اندازه یک نفس است، آدمی می‌تواند برای لحظاتی از هرچه بیرون حرم می‌گذرد، فارغ شود.
آقا رضا حال‌وهوایی عاشقانه و عارفانه داشت.
شاید در آن خلوت روحانی، یاد پدر و مادرش نیز از خاطرش می‌گذشت؛ یاد کسانی که عشق به اباعبدالله (ع) در جانشان ریشه داشت و اکنون، فرزندشان در جوار ضریح آن حضرت نشسته بود.
اما آنچه در ادامه رخ داد، چیزی نبود که در هیچ‌یک از خیال‌هایش بگنجد.
ناگهان، سنگینی دستی را بر شانه خود احساس کرد.
صدایی خسته و گرفته، از کنار او برخاست:
«یا علی!»
مردی سالخورده، با تکیه بر شانه آقا رضا، به زحمت خود را پایین کشید و کنار او نشست. نشستن برایش آسان نبود؛ تعادل چندانی نداشت و یک پایش را نیز نیمه‌دراز کرده بود.
روایت تصویری: ناگهان دستی بر شانه‌اش نشست
ناگهان دستی بر شانه‌اش نشست — لحظه آغاز شناسایی؛ تماس کوتاهی که پرده‌ای تازه از خاطره را کنار می‌زند.
لحظاتی بعد، رو به آقا رضا کرد و پرسید:
«بچه تهرونی؟»
رضا پاسخ داد: «بله.»
پیرمرد گفت: «من هم بچه تهرونم. به‌م می‌گن ممد سیاه؛ رئیس خط فوزیه تهران‌نو بودم.»
چه نام آشنایی!
نامی که گویی از دل سال‌های دور برخاسته بود؛ از خیابان دماوند، از ایستگاه قاسم‌آباد و از خاطره آن درگیری قدیمی.
آقا رضا به چهره پیرمرد نگریست.
صورتی سبزه و چروکیده داشت، با خطوطی خشن که گذر عمر بر آن نشسته بود؛ و گوش‌هایی شکسته که از گذشته‌ای پرحادثه حکایت می‌کرد.
این نام و این نشانه‌ها، خاطره ماجرای قدیمی پدر را در ذهن آقا رضا زنده کرد.
آیا ممکن بود این مرد، همان ممد سیاهِ سال‌های دور باشد؟
همان مردی که روزگاری در ایستگاه قاسم‌آباد راه را بر پدرش بسته بود؟
آقا رضا عکس پدر مرحومش را که در کیف داشت، بیرون آورد.
عکس را به پیرمرد نشان داد و گفت:
«این عکسِ پدرِ خدابیامرزمه.»
روایت تصویری: عکسِ گذشته
عکسِ گذشته — وقتی عکس قدیمی پیش چشم پیرمرد قرار گرفت، گذشته با همه سنگینی‌اش دوباره زنده شد.
پیرمرد به تصویر نگاه کرد.
و ناگهان، رنگ از رخسارش پرید.
صاحب عکس را شناخت.
همان چهره، همان مرد و همان ماجرایی که سال‌ها از وقوعش گذشته بود.
گویی در یک چشم برهم‌زدن، فاصله تهران و کربلا از میان برداشته شد و روزگار، ورق‌های کهنه خاطرات را دوباره پیش چشم پیرمرد گشود.
آن درگیری، آن گوش‌مالی سخت و آن روز دور در تهران قدیم، یک‌باره در خاطرش جان گرفت.
چه کسی می‌توانست باور کند که پس از گذشت چند دهه، فرزند همان پهلوان، در این مکان و در چنین لحظه‌ای، کنار او نشسته باشد؟
آن هم نه در تهران، نه در قهوه‌خانه شاغلام و نه در کوچه و خیابانی آشنا؛ بلکه در کربلا، در حرم امام حسین (ع)، در جوار ضریحی که هر دو برای زیارتش آمده بودند.
۰۴
پرده چهارم · گره‌گشایی
حلالیتی در جوار ضریح
آقا رضا دگرگونی چهره پیرمرد را دید.
دیگر تردیدی نمانده بود؛ این همان ممد سیاه بود.
اما آقا رضا نه برای بازخواست آمده بود و نه برای یادآوری آنچه پدرش روزگاری بر سر این مرد آورده بود.
او در برابر خود، پیرمردی را می‌دید که سال‌ها از آن روزگار فاصله گرفته بود؛ مردی که اکنون در کنار ضریح امام حسین (ع) نشسته بود.
رضا با احترام رو به او کرد و گفت:
«حاج‌آقا، امام حسین (ع) واسطه شد که ما اینجا، کنار ضریحش، به هم برخورد کنیم. شاید اگر از آن دعوا و کدورت قدیمی، چیزی از پدر مرحوم من به دل شما مانده، از شما حلالیت می‌طلبم.»
چه سخن عجیبی!
پسرِ مردی که در آن درگیری دست بالا را داشت، اکنون به‌جای آنکه از قدرت پدر بگوید، از پیرمرد حلالیت می‌طلبید.
نه طلبکاری در کلامش بود، نه سرزنش و نه نشانی از غرور.
تنها می‌خواست اگر از آن روز دور، آزردگی یا کدورتی بر جای مانده است، از دل پیرمرد زدوده شود.
و پاسخ پیرمرد، خود حکایت دیگری بود.
ممد سیاهِ سال‌های جوانی، دیگر آن مرد گردن‌کشِ روی پارکاب اتوبوس نبود.
زمان گذشته بود؛ و دست‌کم در آن لحظه، در سخنش نه از قلدری گذشته نشانی بود و نه از کینه‌ای کهنه.
پیرمرد، که حالا کربلایی محمد شده بود، با صدایی آرام به آقا رضا گفت:
«نه پسرم. آن روزگار، دوران جاهلیت من بود و سر به راه نبودم و... من هیچ چیزی در دلم نیست و هیچ کدورتی از آن خدابیامرز ندارم.»
طلب حلالیت در کنار ضریح — فرجام روایت؛ جایی که کلامی آمیخته به فروتنی و صفا، خاطره یک نزاع کهنه را به آرامش و حلالیت بدل می‌کند.
چه پاسخ ساده‌ای، و چه معنای بزرگی در آن نهفته بود.
پیرمرد نه گذشته خود را انکار کرد، نه کوشید رفتار آن روزهایش را توجیه کند. از جاهلیت و سر به راه نبودن خویش گفت؛ و از اینکه هیچ کدورتی نسبت به آن مرد خدابیامرز در دل ندارد.
در برابرش نیز فرزندی نشسته بود که می‌توانست آن دیدار را به یادآوری یک پیروزی قدیمی بدل کند، اما راه دیگری برگزیده بود: راه حرمت گذاشتن به دل یک انسان و طلب حلالیت برای پدرِ از دست رفته‌اش.
چه بسیار اختلاف‌ها که سال‌ها پس از پایانشان، همچنان در جان آدم‌ها زندگی می‌کنند؛ و چه اندک‌اند لحظاتی که انسان‌ها به‌جای زنده کردن گذشته، با فروتنی از کنار آن می‌گذرند.
در آن دیدار، هیچ‌کس در پی اثبات برتری خود نبود.
یکی از گذشته‌اش با صداقت سخن گفت و دیگری، برای آسودگی خاطر او، قدم پیش گذاشت.
۰۵
فرجام · تأملی بر یک دیدار
از هیاهوی قاسم‌آباد تا آرامش کربلا
این‌گونه بود که ماجرایی از تهران قدیم، پس از گذشت چند دهه، در کنار ضریح امام حسین (ع) به نقطه‌ای شگفت‌انگیز رسید.
روزگاری در ایستگاه قاسم‌آباد، دو مرد بر سر سوار شدن به یک اتوبوس با یکدیگر درگیر شده بودند. سال‌ها بعد، یکی از آن دو دیگر در این دنیا نبود و دیگری، پیر و شکسته، در حرم سیدالشهدا (ع) نشسته بود.
و درست همان‌جا، فرزند آن مردِ درگذشته، در برابر پیرمرد قرار گرفت.
نه قرار ملاقاتی در کار بود و نه نشانی از اینکه این دو، پیش از آن دیدار، از حضور یکدیگر در کربلا آگاه بوده باشند.
دیداری که احتمال وقوعش در نگاه معمول ما بسیار ناچیز می‌نماید، به رویدادی ماندگار در زندگی راوی بدل شد.
شاید بتوان برای چنین واقعه‌ای از تصادف سخن گفت؛ شاید هم، چنان‌که آقا رضا باور داشت، آن را از عنایات صاحب آن حرم دانست.
اما فارغ از آنکه چه نامی بر این دیدار بگذاریم، زیبایی ماجرا حضور همزمان دو نسل متفاوت در کنار ضریح حسین(ع) بود.
امام حسین(ع) واسطه این دیدار شدند و امروز شاید روایت این داستان مسئولیتی بر عهده من و شماست.
آن روز در قاسم‌آباد، مشتی از سر خشم گره شده بود؛ سال‌ها بعد، در کربلا، یاد آن واقعه رنگ دیگری گرفت.
در تهران، دعوایی رخ داده بود و بعدش وساطت یک قهوه‌خانه‌دار.
در کربلا، دیداری بود و خاطره‌ای قدیمی و کلامی سرشار از گذشت.
آقا رضا برای زیارت امام حسین (ع) به کربلا رفته بود؛ اما در آن دیدار، فرصتی یافت که برای پدرِ مرحومش نیز حلالیت بطلبد.
و ممد سیاه، مردی که روزگاری به قلدری شناخته می‌شد، در همان حرم از ناپختگی سال‌های جوانی‌اش سخن گفت و گواهی داد که هیچ کینه‌ای از آن پهلوان در دل ندارد.
شاید راز ماندگاری این قصه همین باشد:
❝
«حُبُّ الحُسِینِ وَسیلَةُ السُّعَداءِ»؛
عشق حسین راه توسل سعادتمندان است.
و چه سعادتی است در عشق حسین(ع)...
اصلاً حسین جنس غمش فرق می‌کند
این راه عشق، پیچ و خمش فرق می‌کند
اینجا گدا همیشه طلبکار می‌شود
اینجا که آمدی کرمش فرق می‌کند